YUQORI MOLEKULYAR BIRIKMALAR ERITMALARNING XOSSALARI. QONNING REOLOGIK XOSSALARI - Toxtamurodova Muslimaxon Abduraxim qizi; Saidobbozov.S (TADQIQOTLAR, 2025)
ANNOTATSIYA. Mazkur mavzu — “Yuqori molekulyar birikmalar eritmalarning xossalari. Qonning reologik xossalari” — biologiya, biofizika, tibbiyot va kimyo fanlari kesishgan nuqtada joylashgan bo‘lib, organizmdagi murakkab modda almashinuvi, hujayraviy muhitning fizik-kimyoviy holati va qon aylanish tizimining mexanik xususiyatlarini chuqur anglashga yordam beradi. Yuqori molekulyar birikmalar (YMB) — bu katta molekulyar massaga ega bo‘lgan, ko‘p sonli takrorlanuvchi birliklardan iborat makromolekulalar bo‘lib, ular tabiiy yoki sun’iy yo‘l bilan hosil qilinadi. Biologik tizimlarda uchraydigan YMBlarga oqsillar, nuklein kislotalar, polisaxaridlar kabi molekulalar kiradi. Ushbu birikmalarning eritmalardagi holati va fizik-kimyoviy xossalari ularning tuzilishi, gidratasiyalanish darajasi, kontsentratsiyasi, molekulyar og‘irligi, zanjir shakli va boshqa parametrlariga bog‘liq. YMB eritmalari oddiy past molekulali birikmalar eritmalaridan tubdan farq qiladi. Ular ko‘pincha psevdoplastik yoki dilatant xulq-atvorga ega bo‘lib, viskoelastiklik xususiyatlarini namoyon etadi. Bu eritmalarni tavsiflovchi asosiy ko‘rsatkichlar qatoriga yopishqoqlik, plastiklik, tixotropiya va strukturaviy mexanik xususiyatlar kiradi. Masalan, oqsil eritmalari yopishqoqligi oqsil molekulalarining bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashuv darajasiga, ularning hajmiy konfiguratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Eritmadagi YMBning harakati, diffuziyasi, ko‘p hollarda gidrodinamik o‘zgarishlarga bog‘liq bo‘lib, bu eritmaning oqim xossalariga sezilarli ta’sir qiladi. Qon esa o‘ziga xos, murakkab reologik tizim sifatida YMB eritmalarining real biologik muhitdagi namunasidir. Uning asosiy komponentlari — plazma va qon shaklli elementlari (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) — harakat jarayonida o‘zaro murakkab mexanik aloqada bo‘ladi. Qonning reologik xossalari deganda uning oqimga qarshi ko‘rsatadigan qarshilik darajasi, yopishqoqligi, deformatsiyalanish xususiyatlari tushuniladi. Qon gomojen emasligi, viskoelastikligi, nisbatan past yoki yuqori harorat va pH darajasiga sezuvchanligi sababli u Nyuton bo‘lmagan suyuqlik sifatida tasniflanadi.