YUQORI MOLEKULYAR BIRIKMALAR ERITMALARNING XOSSALARI. QONNING REOLOGIK XOSSALARI - Toxtamurodova Muslimaxon Abduraxim qizi; Saidobbozov.S (TADQIQOTLAR, 2025)
ANNOTATSIYA.  Mazkur  mavzu  —  “Yuqori  molekulyar  birikmalar eritmalarning xossalari. Qonning reologik xossalari” — biologiya, biofizika, tibbiyot va kimyo fanlari kesishgan nuqtada joylashgan bo‘lib, organizmdagi murakkab modda almashinuvi, hujayraviy muhitning fizik-kimyoviy holati va qon aylanish tizimining mexanik  xususiyatlarini  chuqur  anglashga  yordam  beradi.  Yuqori  molekulyar birikmalar  (YMB)  —  bu  katta  molekulyar  massaga  ega  bo‘lgan,  ko‘p  sonli takrorlanuvchi birliklardan iborat makromolekulalar bo‘lib, ular tabiiy yoki sun’iy yo‘l bilan  hosil  qilinadi.  Biologik  tizimlarda  uchraydigan  YMBlarga  oqsillar,  nuklein kislotalar, polisaxaridlar kabi molekulalar kiradi. Ushbu birikmalarning eritmalardagi holati  va  fizik-kimyoviy  xossalari  ularning  tuzilishi,  gidratasiyalanish  darajasi, kontsentratsiyasi, molekulyar og‘irligi, zanjir shakli va boshqa parametrlariga bog‘liq. YMB eritmalari oddiy past molekulali birikmalar eritmalaridan tubdan farq qiladi. Ular ko‘pincha  psevdoplastik  yoki  dilatant  xulq-atvorga  ega  bo‘lib,  viskoelastiklik xususiyatlarini  namoyon  etadi.  Bu  eritmalarni  tavsiflovchi  asosiy  ko‘rsatkichlar qatoriga  yopishqoqlik,  plastiklik,  tixotropiya  va  strukturaviy  mexanik  xususiyatlar kiradi.  Masalan,  oqsil  eritmalari  yopishqoqligi  oqsil  molekulalarining  bir-biri  bilan o‘zaro  ta’sirlashuv  darajasiga,  ularning  hajmiy  konfiguratsiyasiga  bog‘liq  bo‘ladi. Eritmadagi YMBning harakati, diffuziyasi, ko‘p hollarda gidrodinamik o‘zgarishlarga bog‘liq bo‘lib, bu eritmaning oqim xossalariga sezilarli ta’sir qiladi. Qon esa o‘ziga xos,  murakkab  reologik  tizim  sifatida  YMB  eritmalarining  real  biologik  muhitdagi namunasidir.  Uning  asosiy  komponentlari  —  plazma  va  qon  shaklli  elementlari (eritrotsitlar,  leykotsitlar,  trombotsitlar)  —  harakat  jarayonida  o‘zaro  murakkab mexanik aloqada bo‘ladi. Qonning reologik xossalari deganda uning oqimga qarshi ko‘rsatadigan  qarshilik  darajasi,  yopishqoqligi,  deformatsiyalanish  xususiyatlari tushuniladi. Qon gomojen emasligi, viskoelastikligi, nisbatan past yoki yuqori harorat va  pH  darajasiga  sezuvchanligi  sababli  u  Nyuton  bo‘lmagan  suyuqlik  sifatida tasniflanadi.