FASTFUD ISTE’MOL QILISH NATIJASI O`T TOSH KASALLIGI KELIB CHIQISHI: ETIOLOGIK VA DIETIK OMILLAR TAHLILI - Obidov I.U (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2025)
Rezyume. O`t tosh kasalligi dunyo aholisining taxminan 10-15% ga ta’sir qiladi va rivojlangan mamlakatlarda tez-tez uchraydi, bu yerda tez (fastfud) tayyorlanadigan oziq-ovqat iste’moli ortib bormoqda. Yaqinda o’tkazilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, to’yinmagan yog’lar va qayta ishlangan shakarlar ko’p bo’lgan dietalar – bu tez tayyorlanadigan oziq-ovqatga xos (fastfud) bo’lgan omillar – o’t toshi shakllanishi uchun muhim xavf omillaridir. Masalan, 2022 yilda o’tkazilgan bir tadqiqotda haftada uch martadan ko’p fastfud iste’mol qilgan odamlar sog’lom dietaga amal qilganlarga qaraganda 20% ko’proq o’t toshi kasalligiga chalinganligi haqida xabar berilgan. Saudiya Arabistonida 2020 yilda o’tkazilgan yana bir tadqiqot shuni ko’rsatdiki, xolielitiaz kasalligiga chalingan ayollarning 35% tez-tez fastfud iste’mol qilish tarixi bor edi, bu esa ayollarda o’t toshlari rivojlanish ehtimoli ikki baravar yuqori ekanligini ko’rsatadi. Fastfudga asoslangan dietalar o’t toshlari shakllanishiga o’tda xolesterin to’yinganligini oshirish orqali hissa qo’shadi, bu esa xolesterin kristallarining shakllanishiga olib keladi. Bundan tashqari, bunday ovqatlarda tolalar kam bo’lgani uchun o’t pufagi harakatlanishiga salbiy ta’sir qiladi va tosh shakllanish xavfini oshiradi. Butun dunyoda o`t tosh kasalligi kasalligi har yili taxminan 1,5 million xoletsistektomiyaga olib keladi va bu sog‘liqni saqlash sohasida katta xarajatlarga sabab bo‘ladi. Profilaktika strategiyalari yuqori yog’ va shakarli ovqatlar iste’molini kamaytirishga, tolaga boy dietalarni va muntazam jismoniy faoliyatni targ’ib qilishga qaratilgan. Jamoat salomatligi kampaniyalari va individual dietik aralashuvlar o’t toshi bilan bog’liq asoratlarning ko’payishini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.