QANDLI DIABET KASSALIGINING TARQALISHI VA ETIOPATOGENEZI - Abdurasulova Roziya Abdurahim qizi; Ergasheva Gulshan Toxirovna (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2025)
Annotatsiya: Mazkur maqolada qandli diabet (QD) kasalligining etiologiyasi, ,davolash chora-tadbirlari va profilaktikasi keng yoritilgan va bu yerda uni organizmga ta’siri bayon etilgan. Qandli diabet uglevodlar, yog‘lar va oqsillar almashinuvining buzilishi bilan kechuvchi surunkali metabolik kasallik bo‘lib, insulin tanqisligi yoki insulin sezuvchanligining pasayishi natijasida rivojlanadi. Kasallikning asosiy klinik belgilari poliuriya, polidipsiya, vaznning o‘zgarishi va asabiylashish bilan tavsiflanadi. Maqolada diabetni davolashning zamonaviy farmakologik va nofarmakologik usullari, jumladan insulin terapiyasi, gipoglikemik dori vositalari va hayot tarzini o‘zgartirish muhimligi ta’kidlanadi. Shuningdek, QD asoratlarining oldini olishga qaratilgan profilaktika choralariga alohida e’tibor qaratilgan. Ushbu ilmiy maqola tibbiyot mutaxassislari, endokrinologlar va tadqiqotchilar uchun dolzarb ma’lumotlarni taqdim etadi. Qandli diabet bo‘yicha olib borilgan so‘nggi tadqiqotlar, davolash usullari va oldini olish strategiyalari tahlil qilinib, kasallik bilan bog‘liq global muammolarga ilmiy yondashuvlar taklif etiladi. Shu bilan birga, maqola diabet kasalligidan aziyat chekayotgan bemorlar uchun ham foydali bo‘lib, ularning turmush sifatini yaxshilashga xizmat qilishi mumkin. Qandli diabet" atamasi yunoncha "diabet" so’zidan kelib chiqqan bo’lib," sifon " - " o’tish "degan ma’noni anglatadi va lotincha" qandli diabet " so’zi shirin degan ma’noni anglatadi. Tarixni ko’rib chiqish shuni ko’rsatadiki, "diabet" atamasi birinchi marta miloddan avvalgi 250-300 yillarda Memfis Apolloni tomonidan ishlatilgan. Qadimgi yunon, hind va Misr tsivilizatsiyalari bu holatda siydikning shirin tabiatini kashf etdilar va shuning uchun "qandli diabet"so’zining tarqalishi paydo bo’ldi. Mering va Minkowski 1889-yilda oshqozon osti bezining diabet patogenezidagi rolini kashf etdilar. 1922-yilda Banting, Best va Collip Toronto universitetida sigirlarning oshqozon osti bezidan insulin gormonini tozalab, 1922-yilda diabetni samarali davolashga olib keldi va boshqaruv strategiyalari ushbu o’sib borayotgan muammoni hal qilish uchun yaratilgan. Afsuski, bugungi kunda ham qandli diabet mamlakatda va butun dunyoda eng ko’p uchraydigan surunkali kasalliklardan biridir. AQShda bu o’limning ettinchi sababi bo’lib qolmoqda. Bemorlarning o’limni keltirib chiqaruvchi xavf omillari - harakatsiz turmush tarzi, semirish, chekish, alkagol istemol qilish, jinsi, yoshi, qandli diabetning davomiyligi va darajasi, makro va mikrovaskulyar asoratlarning mavjudligi, giper- va gipoglikemiklar eng ko’p sabablardan biri. Yetarli darajada glyukoza miqdorini nazorat qilish , doimiy jismoniy mashqlar, antiagregant dori preparatlar qo’llash, lipid darajasini pasaytirish, antigipertenziv dorilarni qabul qilish va qandli diabetda glyukoza miqdorini pasaytiruvchi dori preparatlar o’lim xavfini kamaytiradi. Doimiy glyukozaning yuqori nazorati o’lim xavfini oshiradigan og’ir gipoglikemik holat rivojlanish xavfi bilan bog’liq hisoblanadi.