APOPTOZ VA NEKROZ MOLEKULYAR MEXANIZMLAR VA KLINIK AHAMIYATI

Abstract

Anotatsiya. Mazkur maqola hujayra o‘limining asosiy shakllari bo‘lgan apoptoz va nekrozning molekulyar-biokimyoviy mexanizmlarini, ularning fiziologik va patologik jarayonlardagi o‘rnini har tomonlama yoritishga bag‘ishlangan. Apoptoz organizmda genetik dasturlashtirilgan hujayra o‘limi shakli sifatida to‘qimalar homeostazini ta’minlash, immun javobni tartibga solish, embrional rivojlanish va shikastlangan yoki mutatsiyaga uchragan hujayralarni yo‘q qilishda muhim ahamiyatga ega. Maqolada apoptozning ichki (mitoxondrial) va tashqi (o‘lim retseptorlari orqali) signallash yo‘llari, ularning faollashuv bosqichlari, kaspazalar kaskadi, Bcl-2 oilasiga mansub pro- va antiapoptotik oqsillar, mitoxondrial membrana o‘tkazuvchanligining o‘zgarishi hamda sitoxrom c ning roli molekulyar darajada tahlil qilinadi. Nekroz esa nazorat qilinmaydigan, ko‘pincha tashqi zararli omillar ta’sirida yuzaga keluvchi hujayra o‘limi turi sifatida tavsiflanadi. Maqolada nekroz rivojlanishining asosiy mexanizmlari — energiya yetishmovchiligi (ATP tanqisligi), kalsiy ionlari gomeostazining buzilishi, reaktiv kislorod turlarining ko‘payishi, hujayra membranasi yaxlitligining izdan chiqishi va yallig‘lanish mediatorlarining ajralib chiqishi keng yoritiladi. Ishemik shikastlanishlar, travmalar, toksik moddalar va infeksion jarayonlar nekrozning asosiy etiologik omillari sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, maqolada apoptoz va nekrozning morfologik, biokimyoviy va molekulyar darajadagi farqlari, ularning laborator va klinik diagnostikadagi ahamiyati taqqoslab tahlil qilinadi. Apoptozning buzilishi onkologik kasalliklar, autoimmun holatlar va virusli infeksiyalar rivojlanishida muhim rol o‘ynashi, nekroz esa yurak miokardi infarkti, insult, og‘ir yallig‘lanish va to‘qima destruksiyasi bilan kechuvchi kasalliklarda yetakchi patogenetik mexanizm ekanligi ko‘rsatib beriladi. Maqola yakunida apoptoz va nekrozni nishonga oluvchi zamonaviy terapevtik yondashuvlar, jumladan, kaspazalarni modulyatsiya qilish, mitoxondrial yo‘llarga ta’sir etish hamda yallig‘lanishga qarshi strategiyalarning klinik istiqbollari muhokama qilinadi. Olingan ma’lumotlar hujayra o‘limi mexanizmlarini chuqurroq anglash va kasalliklarni davolashda individual yondashuvlarni ishlab chiqish uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.